Muzyka Wielkiego Postu



http://www.youtube.com/watch?v=WJyPrFMGL20

Gdy w pierwszej połowie XIII wieku na zachodzie Europy rodzi się pobożność pasyjna i pogłębiona refleksja nad męką Jezusa, obok pierwszych nabożeństw upadków Jezusa (pierwotna wersja dzisiejszej drogi krzyżowej), powstają także medytacje cierpienia Maryi i siedmiu mieczów, które w myśl zapowiedzi Symeona miały przebić jej serce. (Łk 2,35) Autorem jednej z nich jest Jacopone da Todi (XIII w.). Tekst hymnu jego autorstwa, zatytułowanego Stabat Mater, zyskał wielką popularność i doczekał się wielu interpretacji w malarstwie i muzyce. Oryginalna wersja medytacji składająca się z dwunastu zwrotek weszła na stałe do przedsoborowej liturgii Eucharystii, w postaci tzw. sekwencji, wykonywanej przed ewangelią. W nieco zmienionej wersji (10 zwrotek), hymn Stabat Mater pojawia się także w liturgii godzin.

W naszych spotkaniach z muzyką Wielkiego Postu zatrzymamy się dzisiaj przy jednym z najsłynniejszych opracowań Stabat Mater, autorstwa kompozytora, dla którego muzyka była w nierozerwalny sposób związana z wiarą i kapłaństwem Chrystusowym, w którym dane mu było uczestniczyć.

Nauczyciel z sierocińca

28 lipca 1741 roku w biedzie, samotności i opuszczeniu, sprzedawszy większość własnych rękopisów umiera w Wiedniu w pokoju hotelowym Antonio Lucio Vivaldi, jeden z najważniejszych kompozytorów włoskiego baroku. Dopiero po kilku dniach w lokalnej gazecie pojawi się notka na temat jego odejścia. Podczas gdy jedni uważali go za mistrza, inni mówili, że nigdy nie wyszedł poza poziom prostych utworów, które komponował dla dziewcząt z sierocińca, w którym uczył muzyki przez większą część życia. Jeszcze inni krytykowali jego warsztat kompozytorski, mówiąc o nim, że był pewnym siebie, próżnym samochwałą. Zapomniany przez wszystkich, został ponownie odkryty dopiero po tym jak J. S. Bach dokonał transkrypcji 17 spośród jego koncertów skrzypcowych na klawesyn.

Antonio urodził się w 1678 roku w Wenecji w rodzinie Giovanniego Battisty Vivaldiego, który po przeniesieniu się z Wenecji do Brescii został skrzypkiem w bazylice św. Marka. Niewiele wiemy na temat edukacji muzycznej młodego Vivaldiego. Z pewnością uczył się u boku ojca, z którym wiele podróżował, zastępując go także w orkiestrze bazyliki w Brescii. W roku 1693 wstąpił do seminarium, sześć lat później otrzymał święcenia kapłańskie. Mówiono o nim ‘il prete rosso’ (rudy ksiądz).

Ksiądz muzyk

Znakomity skrzypek, prawdziwy wirtuoz tego instrumentu, zachwycał publiczność swoją niewiarygodną sprawnością i techniką gry. Wkrótce po święceniach kapłańskich obok pracy duszpasterskiej poświęcił się bez reszty kompozycji. Napisał 370 koncertów solowych, w tym 254 na skrzypce (najsłynniejszy z nich to cykl Le quatro stagnioniCztery pory roku). Pisał też koncerty da camera oraz sonaty. Na potrzeby liturgii komponował części stałe mszy świętej (Kyrie g-moll na dwa chóry, Credo d-moll na chór), hymny, antyfony, sekwencje (Stabat Mater), oraz oratoria.

 Wśród form świeckich Vivaldi szczególnie upodobał sobie kantatę. Znaczącą część jego kompozycji stanowią utwory sceniczne: opery, serenaty, pasticcia. Zamiłowanie do muzyki scenicznej obudził w Vivaldim jego ojciec, który był zresztą zaangażowany w przygotowanie około 60 pierwszych premier oper swojego syna. Obecnie znamy w sumie ponad 800 dzieł Vivaldiego, przy czym za jego życia wydano zaledwie około 130 spośród nich.

Stabat Mater

Wykonane po raz pierwszy w kościele Santa Maria Della Pace w Brescii, jedno z najsłynniejszych dzieł Vivaldiego, z niezwykłą wrażliwością ujmuje tematykę bólu i cierpienia duchowego Matki Bożej. W warstwie muzycznej utworu nie ma cienia przesady. Kompozytor nie ulega pokusie przerostu formy muzycznej nad treścią sekwencji. Stabat Mater Vivaldiego to wyrażona muzyką, cicha, najczystsza i najprostsza chęć towarzyszenia Maryi w okrutnym, przenikliwie bolesnym cierpieniu. 

Kompozycja ma wyjątkową budowę. Vivaldi już na wstępie dokonał modyfikacji dzieląc tekst Jacopone da Todi na osiem części, zakończonych uroczystym Amen. Jeśli chodzi o formę, utwór jest kompromisem pomiędzy kompozycją stroficzną i kantatą. Podobne opracowanie muzyczne zwrotek 1 i 3 oraz 4 i 6 sprawia wrażenie budowy stroficznej. Pozostałe zwrotki wraz z ‘Amen’ posiadają nieco inny charakter. Całość kompozycji, utrzymana w tonacjach f-moll i c-moll, ma wyraźnie spójny, jednorodny i bardzo melancholijny wydźwięk. Utwór jest skomponowany na skrzypce (pierwsze i drugie), violę, głos solo (altowy lub kontratenorowy), oraz basso continuo. Tempa poszczególnych części oscylują pomiędzy adagissimo i andante. Tempo ostatniej części – Amen – która w odróżnieniu od pozostałych kończy się durowym akordem, nie zostało określone przez kompozytora.

Zapraszamy do wysłuchania całości utworu, w świetnym wykonaniu słynnego kontratenora, Andreasa Scholla. W filmie sięgnęliśmy po najpopularniejsze, tradycyjne polskie tłumaczenie tekstu Jacopone da Todi.

Części utworu:
1. Stabat mater dolorosa
2. Cujus animam gementem
3. O quam tristis et afflicta
4. Quis est homo
5. Quis non posset contristari
6. Pro peccattis suae gentis
7. Eia mater, fons amoris
8. Fac ut ardeat cor meum
9. Amen

Joanna Tabaczek
Mariusz Tabaczek OP

Bibliografia:
Dziębowska, Elżbieta (red.), Encyklopedia Muzyczna PWM, Kraków, 2009.
Sadie Stanley and John Tyrre (editors), The New Grove Dictionary of Music and Musicians. New York, 2001.
Talbot, Michael, Vivaldi. Torino: Via Alfieri 19, 1978.