Muzyka Wielkiego Postu



http://www.youtube.com/watch?v=hPnp0UJQFD8

W kolejnej odsłonie muzycznej w ramach Czytaj Słowo zapraszamy do spotkania z Janem Sebastianem Bachem i fragmentem jego Pasji według św. Jana. W ramach komentarza kilka słów o samym kompozytorze i utworze, po który sięgamy.

Jan Sebastian Bach

Urodził się w roku 1685 w Eisenach, zmarł w Lipsku w roku 1750. Jego śmierć wyznacza poniekąd ramy czasowe epoki baroku. 

Bach pochodził z rodziny o głębokich tradycjach muzycznych. Był najmłodszym z 6 synów Johanna Ambrosiusa, muzyka miejskiego z Eisenach. W dziedzinie muzyki Bach był praktycznie samoukiem. Pierwsze lekcje gry na instrumentach klawiszowych i skrzypcach pobierał u ojca, a po jego śmierci od starszego brata Johanna Christopha. Swoją technikę gry na organach doskonalił samodzielnie, słuchając sławnych organistów: G. Böhma, A. Reinkena, oraz D. Buxterhudego. Kompozycji natomiast uczył się kopiując utwory mistrzów baroku jak i renesansu, dodając swoje własne pomysły i rozwiązania.

Bach komponował praktycznie wszystkie ówczesne formy wokalno-instrumentalne oraz instrumentalne. Jednak szczególną  uwagę należy zwrócić na bardzo silne powiązania jego twórczości z liturgią i tradycją Kościoła Protestanckiego i Katolickiego. Bach pisał oratoria, kantaty, pasje (dwie z nich, Pasja według św. Mateusza oraz Pasja według św. Jana zachowały się do dziś), oraz msze (pośród tych opartych na liturgii protestanckiej należy wyróżnić wybitną Mszę  h-moll sięgającą do skarbca tradycji katolickiej). Ponieważ pasjonował się muzyką organową, skomponował także całą serię chorałów przeznaczonych na ten instrument i związanych z tradycją liturgiczną.

W kategorii muzyki świeckiej z pewnością należy wspomnieć liczne koncerty solowe, concerto grosso (Koncerty Brandenburskie), kompozycje na instrumenty solo (np. Partita a-moll na flet solo), preludia, fantazje, czy suity orkiestrowe. Bach jest także autorem kanonu dotyczącego metod pisania fug, zatytułowanego Kunst der Fuge. I choć zaprezentował w nim bardzo sztywne zasady harmonii i kontrapunktu, sam często stosował kontrowersyjne i sprzeczne z owymi zasadami, rozwiązania harmoniczne. 

Ze względu na trudne warunki materialne, w poszukiwaniu lepszej posady, Bach wraz z rodziną emigrował z miasta do miasta. Wyróżnia się pięć okresów twórczych kompozytora, w tym trzy główne to: okres Weimarski, w którym Bach był głównie organistą; lata spędzone w Köthen, gdzie pełnił posadę nauczyciela; oraz okres Lipski, w którym kompozytor pełnił funkcję kantora w kościele św. Tomasza. Przez wzgląd na obejmowane posady, Bach tworzył muzykę mającą głównie funkcję użytkową. Już w Weimarze podjął się obowiązku cotygodniowego komponowania kantaty (a przeznaczeniem na niedzielną liturgię). Tradycję tę kontynuował w ostatnim etapie twórczości, w Lipsku. Bach miał świadomość swojego talentu, toteż często popadał w konflikty ze środowiskiem, zwłaszcza ze swoimi zwierzchnikami.

Prywatnie mocno związany z własną rodziną, ojciec sporej gromadki dzieci (aż 20!), z których 10 wcześnie zmarło. Zarówno chrzty jak i pogrzeby dzieci gęsto przewijają się przez biografię kompozytora, a także znajdują swoje  odbicie w jego twórczości. Bach był bardzo pobożnym człowiekiem, dodatkowo już od samego początku swojej działalności pracował w środowisku kościoła protestanckiego.

Dla jemu współczesnych, Jan Sebastian Bach był niestety jedynie organistą, najemnym kantorem, samoukiem piszącym kompozycje na zamówienie. Dopiero kolejne pokolenia odkryły w nim geniusza muzycznego.

Pasja według św. Jana

Uważana za pierwsze dzieło tego typu w dorobku kompozytora. Za datę powstania przyjmuje się rok 1724 (okres Lipski). W tym samym roku w Wielki Piątek, w kościele św. Tomasza odbyła się jej premiera. Pasja ta nie miała jeszcze wówczas obecnej postaci. Po kolejnym wykonaniu w roku 1727 Bach postanowił wprowadzić liczne, wzbogacające dzieło poprawki.

Tekst utworu opiera się na Ewangelii według św. Jana, ale nie tylko ona stanowi warstwę słowną tego dzieła. Pojawiają się wiersze słynnego H. Brockesa, jak również poezje nieznanego autora. Przypuszcza się, że ów anonim miał także ogromny udział w przeredagowaniu oryginalnych tekstów Brockersa, które pierwotnie miały miejscami dość wulgarny wydźwięk, zupełnie nieadekwatny do powagi kompozycji. 

Charakter muzyczny Pasji jest ściśle powiązany z opisem męki Chrystusa, zaczerpniętym z Ewangelii św. Jana, w której akcja wydarzeń ujęta jest bardzo szeroko i dramatycznie. Charakter tekstu biblijnego pomaga kompozytorowi zbudować pewien rodzaj napięcia spotęgowanego warstwą muzyczną dzieła, w której ciężko doszukać się pewnej lekkości i prostoty charakterystycznej dla innych dzieł Bacha. 

Konstrukcja Pasji nawiązuje poniekąd do opery neapolitańskiej z okresu Baroku, w której numerowane fragmenty (recytatywy, arie, chóry itp.) tworzą wielkie sceny dramatyczne. Poszczególne Arie, choć kontemplacyjne, są niezwykle wirtuozowskie i wymagają wielkich umiejętności wykonawców. Solowemu głosowi wokalnemu towarzyszą zwykle dwa, lub jeden instrument koncertujący. Arie, podobnie jak chorały, stanowią w Pasji punkt zahamowania akcji.

Prezentowany fragment to aria basowa, zatytułowana Eilt, ihr angefochtnen Seelen. Przedstawia dialog solisty z chórem. To jedna z wielu sytuacji w której Bach przypisuje znaczącą rolę chórowi, traktując go jako nośnik akcji. 

Pasja według św. Jana to kompozycja  wielowymiarowa, w znakomity sposób wyrażająca  idee cierpienia i chwały. Każdy z głęboko przeanalizowanych przez Bacha elementów Pasji składa się na dzieło o niezwykle ogromnej wartości kontemplacyjnej i estetycznej.

red. Elżbieta, Dziębowska, Encyklopedia Muzyczna PWM. Państwowe wydawnictwo1979 (vol.).

Albert, Schweitzer, Jan Sebastian Bach. New York: Dover Publications, 1966 [1911].

Ed. by Stanley Sadie and John Tyrrell, The New Grove Dictionary of Music Musicians. USA: Oxford University Press, 2004 [2nd edition].

Joanna Tabaczek
Mariusz Tabaczek OP